Όταν το ντεπόζιτο αδειάζει την τσέπη και περιορίζει τη ζωή μας. Του Άρη Νότη

Η τιμή της μετακίνησης και η ελευθερία της επιλογής.

Η αύξηση της τιμής των καυσίμων δεν είναι απλώς ένα οικονομικό στοιχείο σε μια στήλη αριθμών. 

Είναι μια καθημερινή υπενθύμιση του πόσο περιορισμένος είναι ο έλεγχός μας πάνω σε βασικές ανάγκες της ζωής μας. 

Κάθε φορά που στεκόμαστε μπροστά στην αντλία και βλέπουμε το ποσό να ανεβαίνει γρηγορότερα από τα λίτρα, αισθανόμαστε αυτή την παράξενη αίσθηση εξάρτησης — σαν να έχουμε παραδώσει ένα κομμάτι της ελευθερίας μας σε παράγοντες που δεν αποφασίζουμε εμείς και τους οποίους ελάχιστα μπορούμε να επηρεάσουμε.

Η μετακίνηση είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Για τον σύγχρονο άνθρωπο δεν αποτελεί πολυτέλεια. 

Είναι προϋπόθεση για να εργαστεί, να αγοράσει τα απαραίτητα, να επισκεφθεί έναν γιατρό, να δει φίλους και συγγενείς, να εξυπηρετήσει την οικογένειά του, ακόμη και να απολαύσει λίγες στιγμές ξεκούρασης. 

Όταν λοιπόν το κόστος της μετακίνησης αυξάνεται συνεχώς, δεν αυξάνεται απλώς ένας οικογενειακός λογαριασμός. Περιορίζονται σταδιακά οι ίδιες οι δυνατότητες του πολίτη.

Θυμάμαι όταν ζούσα στην Αθήνα. Εκτός από το αυτοκίνητο, είχα και ένα μηχανάκι, ένα «παπάκι», για τις μετακινήσεις μέσα στην πόλη. 

Ήταν μια πρακτική λύση: γρήγορη, οικονομική και ευέλικτη μέσα στην κυκλοφοριακή ασφυξία μιας μεγαλούπολης. 

Δεν χρειαζόταν να χρησιμοποιώ το αυτοκίνητο για κάθε διαδρομή και, κυρίως, είχα τη δυνατότητα να επιλέγω το μέσο ανάλογα με την απόσταση και την ανάγκη.

Όταν ήρθα στην Κύπρο, το σκηνικό ήταν διαφορετικό. Για αρκετό καιρό χρησιμοποιούσα εναλλάξ και ποδήλατο και αυτοκίνητο, ανάλογα με την περίσταση. 

Δύο διαφορετικοί τρόποι μετακίνησης, δύο διαφορετικές σχέσεις με τον χώρο και τον χρόνο, αλλά και μια υπενθύμιση ότι το αυτοκίνητο δεν είναι απαραίτητα η μοναδική λύση για κάθε διαδρομή.

Η ανάγκη για εναλλακτικές λύσεις στην καθημερινότητα

Σήμερα, με τη συνεχή άνοδο της τιμής των καυσίμων, το ζήτημα της μετακίνησης επανέρχεται ακόμη πιο έντονα στο προσκήνιο. 

Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται σε εναλλακτικά μέσα: ηλεκτρικά πατίνια, ηλεκτρικά και συμβατικά ποδήλατα, μοτοσικλέτες μικρού αλλά και μεγαλύτερου κυβισμού. 

Η αναζήτηση αυτή δεν είναι απλώς μια μόδα ούτε μια περιστασιακή ιδιοτροπία. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, η αντίδραση μιας κοινωνίας που προσπαθεί να μειώσει το κόστος της καθημερινότητάς της.

Και εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό σημείο. Όταν το κόστος της βασικής μετακίνησης αυξάνεται, ο πολίτης αναζητά τρόπους να περιορίσει την εξάρτησή του από το καύσιμο. 

Όχι επειδή ξαφνικά όλοι έγιναν λάτρεις των ποδηλάτων ή των ηλεκτρικών πατινιών, αλλά επειδή το πορτοφόλι αναγκάζει πολλούς να επανεξετάσουν συνήθειες που μέχρι χθες θεωρούσαν δεδομένες.

Η αναζήτηση όμως αυτή θα μπορούσε να είναι πολύ πιο εύκολη αν υπήρχε μια πραγματική και αξιόπιστη εναλλακτική: ένα επαρκές δίκτυο δημόσιας συγκοινωνίας.

Κι εδώ ερχόμαστε στην ουσία του προβλήματος.

Το όριο της ατομικής ευθύνης και ο ρόλος της πολιτείας

Η διακύμανση της τιμής των καυσίμων είναι ένας παράγοντας που βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό έξω από τον άμεσο έλεγχο του πολίτη. 

Δεν αποφασίζει ο ίδιος για τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου, τις γεωπολιτικές εξελίξεις, τις διακυμάνσεις των αγορών ή τις διεθνείς ενεργειακές ισορροπίες. 

Υπάρχουν όμως πεδία στα οποία η πολιτεία έχει σαφώς μεγαλύτερο περιθώριο παρέμβασης: η φορολογική πολιτική, η ρύθμιση της αγοράς, ο ενεργειακός σχεδιασμός και, κυρίως, η δημιουργία πραγματικών εναλλακτικών τρόπων μετακίνησης.

Στην πράξη, όμως, ο πολίτης συχνά βλέπει την πολιτεία να παρακολουθεί τις εξελίξεις σαν θεατής. Οι αυξήσεις αποδίδονται στις διεθνείς συγκυρίες, στους πολέμους, στις αγορές, στην παγκόσμια ενεργειακή κατάσταση. 

Όλα αυτά ασφαλώς έχουν τη σημασία τους. Δεν μπορούν όμως να αποτελούν μόνιμη απάντηση σε ένα πολύ συγκεκριμένο καθημερινό πρόβλημα: πώς θα μετακινηθεί ο πολίτης χωρίς να είναι υποχρεωμένος να εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από το ιδιωτικό αυτοκίνητο.

Γιατί η πραγματική εναλλακτική δεν είναι να πούμε στον πολίτη «μη χρησιμοποιείς το αυτοκίνητο». 

Η πραγματική εναλλακτική είναι να του δώσουμε τη δυνατότητα να το χρησιμοποιεί λιγότερο χωρίς να θυσιάζει την εργασία, τον χρόνο και την ποιότητα της ζωής του.

Ένα αξιόπιστο δίκτυο δημόσιας συγκοινωνίας δεν είναι απλώς μια κοινωνική παροχή. Είναι και εργαλείο οικονομικής προστασίας. 

Όσο περισσότερες επιλογές μετακίνησης έχει ένας πολίτης, τόσο μικρότερη είναι η εξάρτησή του από την τιμή του καυσίμου. 

Όταν, αντίθετα, η καθημερινότητά του απαιτεί αυτοκίνητο για σχεδόν κάθε διαδρομή, κάθε αύξηση στην τιμή της βενζίνης μετατρέπεται αυτομάτως σε αύξηση του κόστους ζωής.

Επομένως, η συζήτηση για τα καύσιμα δεν μπορεί να περιορίζεται στην τιμή που αναγράφεται στην πινακίδα του πρατηρίου. Πρέπει να επεκτείνεται και στις επιλογές που προσφέρει μια κοινωνία στους πολίτες της.

Η επιλογή του μέσου: Ποδήλατα, πατίνια και νέα δεδομένα

Ποιο είναι λοιπόν το πεδίο που παραμένει, έστω και εν μέρει, στον έλεγχο του ίδιου του πολίτη;

Καταρχάς, η επιλογή του μέσου μετακίνησης.

Δεν έχουμε τη δύναμη να ορίσουμε την τιμή του καυσίμου. Έχουμε όμως, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη δυνατότητα να αποφασίσουμε πόσο συχνά θα εξαρτόμαστε από αυτό. 

Ένα ποδήλατο, ακόμη και ένα απλό συμβατικό ποδήλατο χωρίς κινητήρα, μπορεί να καλύψει ένα σημαντικό μέρος των καθημερινών μετακινήσεων μέσα στην πόλη. Δεν αποτελεί λύση για όλους ούτε για όλες τις αποστάσεις. 

Δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί εξίσου εύκολα από κάθε άνθρωπο, σε κάθε καιρό ή σε κάθε διαδρομή. Είναι όμως μια επιλογή που, όπου οι συνθήκες το επιτρέπουν, μπορεί να περιορίσει σημαντικά την ανάγκη χρήσης του αυτοκινήτου.

Το ίδιο ισχύει, με διαφορετικό τρόπο, για ένα ηλεκτρικό ποδήλατο ή ένα ηλεκτρικό πατίνι. Δεν αποτελούν πανάκεια, ούτε μπορούν να αντικαταστήσουν το αυτοκίνητο σε κάθε περίπτωση. 

Μπορούν όμως να λειτουργήσουν συμπληρωματικά, ειδικά για μικρές αποστάσεις, και να μετατρέψουν ορισμένες καθημερινές διαδρομές από δαπάνη καυσίμου σε πολύ μικρότερο κόστος μετακίνησης.

Η αναδιοργάνωση της καθημερινότητας και των διαδρομών μας

Δεύτερον, υπάρχει η αναδιοργάνωση της καθημερινότητας.

Πόσες από τις μετακινήσεις μας είναι πραγματικά αναγκαίες; Πόσες θα μπορούσαν να συνδυαστούν; Πόσες μπορούν να περιοριστούν ή να αναδιαταχθούν έτσι ώστε να διανύουμε λιγότερα χιλιόμετρα;

Η συνήθεια της άμεσης, ατομικής μετακίνησης με το αυτοκίνητο για κάθε μικρή ανάγκη δεν είναι φυσικός νόμος. 

Είναι, σε μεγάλο βαθμό, ένας τρόπος ζωής που διαμορφώθηκε επειδή για χρόνια το κόστος της χρήσης του αυτοκινήτου ήταν διαχειρίσιμο και επειδή δεν υπήρχαν πάντοτε άλλες πρακτικές επιλογές. Όπως όμως διαμορφώθηκε, μπορεί και να επανεξεταστεί.

• Μπορούμε να συνδυάσουμε περισσότερες υποχρεώσεις σε μία διαδρομή. 
• Μπορούμε να οργανώσουμε διαφορετικά τις αγορές μας. 
• Μπορούμε, όπου υπάρχει η δυνατότητα, να περπατήσουμε μια απόσταση που μέχρι χθες θεωρούσαμε αυτονόητο ότι θα διανύσουμε με το αυτοκίνητο. 
• Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ποδήλατο ή άλλο μέσο για μια μικρή διαδρομή και αυτοκίνητο για μια μεγαλύτερη.

Δεν πρόκειται για επιστροφή στο παρελθόν. Πρόκειται για επαναπροσδιορισμό των επιλογών μας.

Η δύναμη της συλλογικής φωνής και διεκδίκησης

Τρίτον, υπάρχει η συλλογική πίεση.

Ο πολίτης μόνος του δεν μπορεί να αλλάξει την ενεργειακή ή συγκοινωνιακή πολιτική μιας χώρας. Ο πολίτης όμως οργανωμένος, μαζί με άλλους, μπορεί να απαιτήσει —με επιμονή, με φωνή και με συνέπεια— αυτό που η πολιτεία οφείλει να προσφέρει: πραγματικές επιλογές μετακίνησης.

Η απαίτηση για καλύτερες δημόσιες συγκοινωνίες δεν είναι αίτημα μιας μικρής ομάδας ανθρώπων. 

Αφορά τον εργαζόμενο που καθημερινά πληρώνει καύσιμα για να πάει στη δουλειά του, τον φοιτητή που χρειάζεται να μετακινείται, τον συνταξιούχο που δεν θέλει να εξαρτάται από το αυτοκίνητο των παιδιών του, την οικογένεια που διατηρεί δεύτερο ή και τρίτο αυτοκίνητο επειδή δεν έχει άλλη πρακτική επιλογή.

Όσο περισσότερες είναι οι οικογένειες που υποχρεώνονται να διαθέτουν περισσότερα οχήματα απλώς και μόνο για να εξυπηρετήσουν τις καθημερινές τους ανάγκες, τόσο περισσότερο το πρόβλημα παύει να είναι ατομικό και γίνεται κοινωνικό.

Η σιωπή, ασφαλώς, δεν αλλάζει την κατάσταση. Η απαίτηση όμως, όσο κι αν πολλές φορές μοιάζει μάταιη μπροστά στη γραφειοκρατική αδράνεια, παραμένει ένα από τα βασικά εργαλεία που διαθέτει ο πολίτης.

Μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και επένδυση στο μέλλον

Τέταρτον, υπάρχει η αποδοχή του μικρού αρχικού κόστους για ένα μεγαλύτερο μακροπρόθεσμο όφελος.

Ένα ηλεκτρικό ποδήλατο ή ένα πατίνι έχει κόστος αγοράς. Το ίδιο ισχύει για ένα συμβατικό ποδήλατο καλής ποιότητας ή για μια μοτοσικλέτα. 

Η απόφαση επομένως δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στο αν υπάρχει διαθέσιμο ποσό τη δεδομένη στιγμή. Χρειάζεται να εξετάζεται και το πόσο μπορεί να μειώσει στο μέλλον τα έξοδα μετακίνησης.

Αν ένα εναλλακτικό μέσο χρησιμοποιείται συστηματικά για μικρές καθημερινές διαδρομές, μπορεί να περιορίσει την κατανάλωση καυσίμου, τη φθορά του αυτοκινήτου και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και τον χρόνο που χάνεται στην κυκλοφορία και στην αναζήτηση στάθμευσης.

Το πρόβλημα είναι ότι η κοινωνία μας έχει συνηθίσει συχνά να σκέφτεται βραχυπρόθεσμα. Βλέπουμε το ποσό που πρέπει να πληρώσουμε σήμερα και όχι το ποσό που μπορούμε να εξοικονομήσουμε σε βάθος χρόνου. 

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε εναλλακτικό μέσο αποτελεί οικονομικά συμφέρουσα επιλογή για όλους. Σημαίνει όμως ότι αξίζει να εξετάζουμε το συνολικό κόστος της μετακίνησης και όχι μόνο την τιμή της βενζίνης τη δεδομένη ημέρα.

Από την εξάρτηση στη γνήσια ελευθερία επιλογής

Υπάρχει, τέλος, και μια πέμπτη διάσταση: η αλλαγή της νοοτροπίας.

Έχουμε μάθει να θεωρούμε το αυτοκίνητο σχεδόν συνώνυμο της ελευθερίας. Και πράγματι, το αυτοκίνητο προσφέρει ανεξαρτησία και ευκολία. 

Όταν όμως η καθημερινότητα απαιτεί να το χρησιμοποιούμε για τα πάντα, η ίδια αυτή ελευθερία μπορεί να μετατραπεί σε εξάρτηση. Πληρώνουμε για το καύσιμο, για τη συντήρηση, για την ασφάλιση, για τη στάθμευση και τελικά για την ίδια την υποχρέωση να διαθέτουμε αυτοκίνητο.

Η πραγματική ελευθερία στη μετακίνηση ίσως βρίσκεται όχι στο να έχουμε ένα και μοναδικό μέσο, αλλά στο να έχουμε επιλογές:

• Να μπορούμε να περπατήσουμε όταν η απόσταση το επιτρέπει. 
• Να μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ποδήλατο ή ηλεκτρικό ποδήλατο. 
• Να μπορούμε να πάρουμε λεωφορείο χωρίς να θεωρούμε ότι χάνουμε μια ολόκληρη μέρα. 
• Να μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το αυτοκίνητο όταν πραγματικά το χρειαζόμαστε και όχι επειδή δεν υπάρχει καμία άλλη πρακτική λύση.

Αυτό είναι και το σημείο όπου η ατομική ευθύνη συναντά την πολιτική ευθύνη.

Ο πολίτης μπορεί να αλλάξει ορισμένες συνήθειές του. 

Δεν μπορεί όμως να σχεδιάσει μόνος του τις λεωφορειακές γραμμές, να αυξήσει τη συχνότητα των δρομολογίων, να δημιουργήσει ασφαλείς ποδηλατοδρόμους ή να διαμορφώσει μια ολοκληρωμένη πολιτική βιώσιμης μετακίνησης. 

Αυτά είναι ζητήματα που απαιτούν σχεδιασμό, επενδύσεις και πολιτικές αποφάσεις.

Γι’ αυτό και δεν θα ήταν δίκαιο να μετατρέπεται κάθε συζήτηση για την κατανάλωση καυσίμων σε μάθημα ατομικής ευθύνης προς τον πολίτη. 

Ούτε όμως είναι χρήσιμο να θεωρούμε ότι ο πολίτης δεν έχει κανέναν απολύτως έλεγχο πάνω στις επιλογές του.

Η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση: υπάρχουν πράγματα που δεν μπορούμε να αλλάξουμε και πράγματα που μπορούμε.

Δεν μπορούμε να καθορίσουμε την παγκόσμια τιμή του πετρελαίου. Μπορούμε όμως να αποφασίσουμε αν θα χρησιμοποιούμε το αυτοκίνητο για κάθε διαδρομή.

Δεν μπορούμε μόνοι μας να σχεδιάσουμε το δίκτυο δημόσιων συγκοινωνιών. Μπορούμε όμως να απαιτήσουμε να γίνει καλύτερο.

Δεν μπορούμε να εξαφανίσουμε το κόστος της μετακίνησης. Μπορούμε όμως να αναζητήσουμε τρόπους να το περιορίσουμε.

Και, κυρίως, δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλες τις εξωτερικές συνθήκες που επηρεάζουν τη ζωή μας. Μπορούμε όμως να διατηρήσουμε την ικανότητά μας να επιλέγουμε μέσα σε αυτές.

Τελικά, το ζήτημα της μετακίνησης γίνεται καθρέφτης ενός πολύ ευρύτερου ζητήματος: πόσο έχουμε συνηθίσει να είμαστε παθητικοί δέκτες αποφάσεων που λαμβάνονται πάνω από το κεφάλι μας και πόσο διατηρούμε —ή ξαναβρίσκουμε— τη διάθεση να αναλάβουμε δράση εκεί όπου πραγματικά έχουμε λόγο.

Η αύξηση της τιμής των καυσίμων μάς θυμίζει καθημερινά ότι υπάρχουν παράγοντες που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Δεν χρειάζεται όμως να σημαίνει ότι είμαστε ανήμποροι.

Μπορούμε να αλλάξουμε κάποιες συνήθειες. 

• Να εξετάσουμε διαφορετικά μέσα μετακίνησης. 
• Να οργανώσουμε καλύτερα τις διαδρομές μας. 
• Να περιορίσουμε όπου γίνεται τις περιττές μετακινήσεις. 
• Και, ταυτόχρονα, να διεκδικήσουμε από την πολιτεία αυτό που δεν μπορεί να κάνει ο καθένας μόνος του: ένα δίκτυο δημόσιας συγκοινωνίας πραγματικά αξιόπιστο, λειτουργικό και προσιτό.

Γιατί τελικά το ζητούμενο δεν είναι απλώς να πληρώνουμε λιγότερα στη βενζίνη.

Είναι να έχουμε περισσότερες επιλογές.

Και όσο περισσότερες επιλογές έχουμε, τόσο λιγότερο εξαρτημένοι είμαστε από εκείνους τους παράγοντες που δεν μπορούμε να ελέγξουμε.

---

Ο Άρης Νότης είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας και εκδότης του ηλεκτρονικού περιοδικού ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΕΥΕΞΙΑ. Με εξειδίκευση στην υπνοθεραπεία και τον νευρογλωσσικό προγραμματισμό, προσεγγίζει θέματα προσωπικής ανάπτυξης, ενώ παράλληλα παρουσιάζει συνεντεύξεις και ποικίλη ύλη που εμπνέει και ενημερώνει. Για συνεντεύξεις, συνεργασία ή σχόλια: arionasorama@gmail.com