 |
| Πρόσωπα και πληροφορίες στο επίκεντρο της νέας επικοινωνιακής σκακιέρας, όπου η διάχυση της είδησης δεν γνωρίζει πλέον περιορισμούς και φίλτρα. |
Η μετάβαση από τους «φύλακες» της ενημέρωσης στην εποχή της διάχυτης πληροφορίας και της συλλογικής ευθύνης.
Για δεκαετίες, τα παραδοσιακά μέσα μαζικής επικοινωνίας – εφημερίδες, τηλεόραση, ραδιόφωνο – λειτουργούσαν ως οι βασικοί «φύλακες» της πληροφορίας.
Καθόριζαν όχι μόνο τι είναι είδηση, αλλά και πώς παρουσιάζεται, πότε δημοσιοποιείται και –ίσως το σημαντικότερο– τι δεν φτάνει ποτέ στο κοινό.
Η επιρροή τους δεν περιοριζόταν στην ενημέρωση· επεκτεινόταν στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, στην πολιτική ατζέντα και πολλές φορές στις ίδιες τις ισορροπίες εξουσίας.
Η αλλαγή του ελέγχου
Σήμερα, αυτή η ισορροπία έχει ανατραπεί. Όχι απαραίτητα με θόρυβο ή θεαματικές συγκρούσεις, αλλά με κάτι πιο βαθύ και πιο καθοριστικό: την αλλαγή του ελέγχου της πληροφορίας.
Η δύναμη δεν βρίσκεται πλέον αποκλειστικά στα χέρια λίγων οργανωμένων μέσων, αλλά έχει διαχυθεί σε ένα ευρύ και απρόβλεπτο δίκτυο πολιτών.
Αφορμή για αυτή τη διαπίστωση αποτέλεσε η περίπτωση αποκαλύψεων που, αν δημοσιεύονταν σε ένα παραδοσιακό μέσο, θα προκαλούσαν –σχεδόν με βεβαιότητα– καταιγισμό αγωγών, οικονομικών πιέσεων και πολιτικών παρεμβάσεων.
Το σενάριο είναι γνωστό: το μέσο οδηγείται σε οικονομική ασφυξία, ο δημοσιογράφος στοχοποιείται και το μήνυμα προς όλους τους υπόλοιπους είναι σαφές – «μέχρι εδώ».
Κι όμως, όταν η ίδια πληροφορία διακινείται μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η δυναμική αλλάζει. Δεν σημαίνει ότι εξαφανίζονται οι αντιδράσεις ή οι πιέσεις.
Σημαίνει όμως ότι αυτές διαχέονται. Δεν υπάρχει ένα μόνο σημείο για να ασκηθεί πίεση. Δεν υπάρχει ένας εκδότης, ένας διευθυντής ή ένας οργανισμός που μπορεί να «κλείσει τον διακόπτη». Η πληροφορία, μόλις απελευθερωθεί, αποκτά τη δική της ζωή.
Από το απυρόβλητο στην έκθεση
Αυτό το φαινόμενο εξηγεί γιατί σήμερα θέματα που παλαιότερα θα θάβονταν, πλέον βρίσκουν δρόμο προς το κοινό. Πρόσωπα που για χρόνια παρέμεναν στο απυρόβλητο, προστατευμένα από θεσμικά, πολιτικά ή επικοινωνιακά «τείχη», αρχίζουν να εκτίθενται.
Οι σχέσεις εξουσίας γίνονται πιο ορατές. Οι διασυνδέσεις πιο διαφανείς. Και το κοινό αποκτά πρόσβαση σε ένα επίπεδο πληροφόρησης που πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητο.
Ωστόσο, αυτή η μετατόπιση δεν είναι απλώς τεχνολογική. Είναι βαθιά πολιτική και κοινωνική. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αντικατέστησαν απλώς τις εφημερίδες και τον ηλεκτρονικό τύπο· ανέτρεψαν την ίδια τη λογική της «μαζικής χειραγώγησης».
Εκεί που κάποτε υπήρχε μια σχετικά κεντρική αφήγηση, σήμερα υπάρχει πολυφωνία. Εκεί που υπήρχε φίλτρο, σήμερα υπάρχει άμεση πρόσβαση.
Αλλαγή χειραγώγησης
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η χειραγώγηση εξαφανίστηκε. Αντίθετα, άλλαξε μορφή. Από συγκεντρωτική έγινε διάχυτη. Από οργανωμένη έγινε συχνά χαοτική. Και πολλές φορές, αντί για λίγες ισχυρές φωνές, έχουμε πολλές δυνατές αλλά όχι απαραίτητα αξιόπιστες φωνές.
Εδώ ακριβώς αναδύεται η μεγάλη πρόκληση της εποχής μας.
Από τη μία πλευρά, βλέπουμε αλήθειες που για χρόνια κρύβονταν – ή που κανείς δεν τολμούσε να αγγίξει – να έρχονται στο φως.
Μηχανισμός λογοδοσίας
Θέματα που θεωρούνταν «απαγορευμένα» πλέον συζητούνται δημόσια. Η κοινωνία αποκτά ένα νέο εργαλείο ελέγχου της εξουσίας, ένα άτυπο αλλά ισχυρό μηχανισμό λογοδοσίας.
Από την άλλη πλευρά, όμως, η απουσία θεσμικών φίλτρων δημιουργεί ένα νέο πεδίο κινδύνου. Η πληροφορία δεν περνά απαραίτητα από διαδικασίες επαλήθευσης.
Δεν ελέγχεται πάντα για την ακρίβεια ή την πληρότητά της. Και πολύ συχνά, η παρουσίασή της επηρεάζεται από την πρόθεση, την οπτική ή ακόμη και τη συναισθηματική κατάσταση εκείνου που την δημοσιοποιεί.
Απελευθέρωση αλήθειας και... στρέβλωσης
Με άλλα λόγια, η αλήθεια απελευθερώθηκε – αλλά μαζί της απελευθερώθηκε και η στρέβλωση.
Σε αυτό το ήδη σύνθετο περιβάλλον, προστίθεται και ένας ακόμη παράγοντας: η αναποτελεσματικότητα του κράτους. Όταν οι θεσμοί δεν μπορούν να ανταποκριθούν με ταχύτητα, διαφάνεια και αξιοπιστία, δημιουργείται ένα κενό. Και όπως συμβαίνει συχνά, το κενό αυτό δεν μένει ποτέ ακάλυπτο.
"Ψηφιακή πλατεία" έναντι θεσμικού ελέγχου
Τη θέση του θεσμικού ελέγχου έρχεται να πάρει η «ψηφιακή πλατεία». Εκεί όπου οι πληροφορίες διακινούνται με ταχύτητα, οι αντιδράσεις είναι άμεσες και η πίεση προς την εξουσία ασκείται μαζικά.
Όμως αυτή η πλατεία δεν λειτουργεί με κανόνες δικαιοσύνης. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις αντικειμενικότητας. Δεν υπάρχει διαδικασία ακρόασης και των δύο πλευρών. Υπάρχει ένταση, ρυθμός και πολλές φορές υπερβολή.
Και κάπου εδώ προκύπτει το πιο κρίσιμο ερώτημα: είναι η κοινωνία έτοιμη να διαχειριστεί αυτή τη νέα πραγματικότητα;
Η βαθύτερη μετάβαση
Γιατί το ζήτημα δεν είναι απλώς ποιο μέσο επικρατεί. Δεν είναι ένας «ανταγωνισμός» μεταξύ παλιών και νέων μέσων. Είναι μια βαθύτερη μετάβαση στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ενημέρωση, την αλήθεια και την ευθύνη.
Τα παραδοσιακά μέσα, παρά τις αδυναμίες και τις εξαρτήσεις τους, είχαν δομές, κανόνες και μια μορφή λογοδοσίας. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν ελευθερία, ταχύτητα και πρόσβαση – αλλά συχνά χωρίς τα αντίστοιχα αντίβαρα.
Έτσι, το δίλημμα που αναδύεται δεν είναι απλό.
Δεν είναι «παλιά μέσα ή νέα μέσα».
Δεν είναι «δημοσιογράφοι ή πολίτες».
Είναι κάτι πιο ουσιαστικό:
Εγκυρότητα ή ελευθερία;
Η ελευθερία χωρίς εγκυρότητα μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση, παραπληροφόρηση και τελικά σε απαξίωση της ίδιας της αλήθειας.
Η εγκυρότητα χωρίς ελευθερία, από την άλλη, μπορεί να οδηγήσει σε φίμωση, έλεγχο και συγκάλυψη.
Αναζήτηση ισορροπίας
Η πρόκληση της εποχής μας είναι να βρούμε την ισορροπία. Να διατηρήσουμε την ελευθερία που απελευθέρωσε την πληροφορία, χωρίς να χάσουμε την αξιοπιστία που της δίνει νόημα.
Γιατί στο τέλος της ημέρας, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι ποιος μιλά.
Είναι αν αυτά που λέγονται μπορούν να μας φέρουν πιο κοντά στην αλήθεια – ή να μας απομακρύνουν ακόμη περισσότερο από αυτήν.
---
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου