Τροχαία: Εκτελεστικό όργανο ή... άτυπος νομοθέτης; Του Άρη Νότη

 Όταν οι προαναγγελίες ποινών υποκαθιστούν τη δημοκρατική διαβούλευση.

Τις τελευταίες εβδομάδες, δηλώσεις στελεχών της Τροχαίας στα μέσα ενημέρωσης προαναγγέλλουν ένα πλέγμα αυστηρότερων μέτρων οδικής ασφάλειας: κάμερες μέσης ταχύτητας στους αυτοκινητόδρομους, «έξυπνες» κινητές κάμερες που θα εντοπίζουν χρήση κινητού τηλεφώνου και μη χρήση ζώνης ασφαλείας, καθώς και αυστηρότερες ποινές που, σύμφωνα με τις ίδιες δηλώσεις, ενδέχεται να περιλαμβάνουν αφαίρεση άδειας οδήγησης ή ακόμη και κατάσχεση του οχήματος.

Οι αναφορές αυτές συνοδεύονται σχεδόν πάντα από το ίδιο επιχείρημα: ότι «τα μέτρα εφαρμόζονται στο εξωτερικό και έχουν μειώσει τα δυστυχήματα».

Το ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο τι εξετάζεται ή τι συζητείται, αλλά ποιος μιλά δημόσια γι’ αυτά τα ενδεχόμενα και με ποια θεσμική ιδιότητα.

Διότι σημαντικό μέρος των μέτρων που τίθενται στον δημόσιο λόγο βρίσκεται ακόμη σε προπαρασκευαστικό στάδιο: 

• είτε απαιτεί τροποποιήσεις της νομοθεσίας 

• είτε βρίσκεται υπό κοινοβουλευτική εξέταση 

• είτε έχει ήδη συναντήσει ενστάσεις, επιφυλάξεις ή και απορρίψεις από τη Βουλή — χαρακτηριστικό παράδειγμα οι συζητήσεις γύρω από τον τρόπο παράδοσης των εξώδικων προστίμων μέσω του συστήματος καμερών.

Αυτό, όμως, που προκαλεί θεσμικό προβληματισμό δεν είναι το αποτέλεσμα αυτών των διαδικασιών. 

Είναι το γεγονός ότι μέτρα τα οποία βρίσκονται ακόμη στο στάδιο της διερεύνησης, της διαβούλευσης ή της πολιτικής αξιολόγησης παρουσιάζονται δημόσια με τρόπο που προσιδιάζει περισσότερο σε ειλημμένες αποφάσεις παρά σε ανοικτά ενδεχόμενα.

Έτσι, η κοινωνία δεν καλείται να συμμετάσχει σε μια συζήτηση, αλλά να προσαρμοστεί σε κάτι που φαίνεται ήδη «στον δρόμο».

Αυτή η πρακτική γεννά εύλογα ερωτήματα:

Λειτουργεί η Τροχαία ως εκτελεστικό όργανο που ενημερώνει για το ισχύον πλαίσιο ή ως φορέας που προεξοφλεί πολιτικές αποφάσεις πριν αυτές ληφθούν;

Ποιος έχει την ευθύνη της επεξήγησης, της αιτιολόγησης και της κοινωνικής προετοιμασίας για μέτρα που δεν έχουν ακόμη νομοθετηθεί;

Και γιατί το στάδιο της δημόσιας διαβούλευσης φαίνεται να παρακάμπτεται επικοινωνιακά;

Το κείμενο που ακολουθεί δεν αμφισβητεί την ανάγκη για οδική ασφάλεια.

Αμφισβητεί, όμως, τη σύγχυση ρόλων στο προπαρασκευαστικό στάδιο της πολιτικής διαδικασίας και τη σταδιακή κανονικοποίηση μιας πρακτικής όπου η επιβολή προηγείται της εξήγησης.

Όταν το προπαρασκευαστικό στάδιο παρουσιάζεται ως τετελεσμένο

Δεν είναι κυρίως οι κάμερες το πρόβλημα.

Δεν είναι ούτε η τεχνολογία.

Ούτε — αυστηρά μιλώντας — η πρόθεση για μείωση των τροχαίων.

Το πραγματικό ζήτημα είναι πότε και από ποιον παρουσιάζονται δημόσια πολιτικές επιλογές που ακόμη διαμορφώνονται.

Διότι άλλο πράγμα είναι η εφαρμογή ενός ψηφισμένου νόμου και άλλο η δημόσια περιγραφή ποινών και συνεπειών —από πρόστιμα μέχρι αφαίρεση άδειας ή κατάσχεση οχήματος— πριν ολοκληρωθεί η πολιτική και κοινοβουλευτική διαδικασία.

Όταν ένα εκτελεστικό όργανο, όπως η Τροχαία, αναλαμβάνει να προετοιμάσει επικοινωνιακά την κοινωνία για τέτοιου βεληνεκούς παρεμβάσεις, τότε δεν έχουμε απλώς ζήτημα ενημέρωσης.

Έχουμε ζήτημα θεσμικής τάξης.

Η λεπτή αλλά κρίσιμη μετατόπιση ρόλων

Σε μια δημοκρατία οι ρόλοι δεν συγχέονται:

• Η Βουλή συζητά και νομοθετεί.

• Η εκτελεστική εξουσία εισηγείται και αιτιολογεί.

• Η αστυνομία εφαρμόζει ό,τι έχει θεσπιστεί.

Το προπαρασκευαστικό στάδιο —η εξήγηση, η πειθώ, η διαβούλευση— δεν ανήκει στην αστυνομία.

Όταν όμως η αστυνομία εμφανίζεται να «προαναγγέλλει» μέτρα που αγγίζουν θεμελιώδη δικαιώματα ιδιοκτησίας και μετακίνησης, πριν αυτά καν αποφασιστούν, τότε δημιουργείται η αίσθηση του αναπόφευκτου.

Και αυτή η αίσθηση είναι πολιτικά προβληματική, ακόμη κι αν τελικά αρκετές προτάσεις δεν υιοθετηθούν.

Όχι αυθαιρεσία, αλλά θεσμική ασάφεια

Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Τροχαία νομοθετεί.

Το πρόβλημα είναι ότι καλύπτει επικοινωνιακά ένα κενό που κανονικά θα έπρεπε να καλύπτεται από την πολιτική εξουσία.

Όσο η πολιτική ηγεσία αποφεύγει να εξηγήσει, να συγκρουστεί ή να αποσύρει προτάσεις, τόσο το βάρος της δημόσιας αφήγησης μεταφέρεται εκεί όπου δεν ανήκει.

Και αυτό, ακόμη κι αν γίνεται με καλές προθέσεις, αλλοιώνει τη θεσμική ισορροπία.

Το πραγματικό διακύβευμα

Το διακύβευμα δεν είναι αν θα υπάρξουν αυστηρότερες ποινές.

Το διακύβευμα είναι αν θα συνηθίσουμε σε μια πρακτική όπου μέτρα με σοβαρές συνέπειες παρουσιάζονται ως δεδομένα πριν συζητηθούν, πριν εξηγηθούν και πριν νομοθετηθούν.

Η οδική ασφάλεια απαιτεί σοβαρότητα.

Αλλά η σοβαρότητα ξεκινά από τη σωστή σειρά των πραγμάτων.

Τελική σκέψη

Οι θεσμοί δεν υπονομεύονται μόνο όταν παραβιάζονται.

Υπονομεύονται και όταν συγχέονται.

Όταν το προπαρασκευαστικό στάδιο εμφανίζεται ως τετελεσμένο, όταν η κοινωνία μαθαίνει πρώτα τις ποινές και μετά —αν ποτέ— τη συζήτηση,
τότε η δημοκρατική διαδικασία δεν ακυρώνεται· θολώνει.

Και η θόλωση, ειδικά όταν αφορά εξουσίες και δικαιώματα, είναι πάντα επικίνδυνη — ακόμη κι αν ξεκινά από «καλή πρόθεση».

---

Ο Άρης Νότης είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας και εκδότης του ηλεκτρονικού περιοδικού ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΕΥΕΞΙΑ. Με εξειδίκευση στην υπνοθεραπεία και τον νευρογλωσσικό προγραμματισμό, προσεγγίζει θέματα προσωπικής ανάπτυξης, ενώ παράλληλα παρουσιάζει συνεντεύξεις και ποικίλη ύλη που εμπνέει και ενημερώνει. Για συνεντεύξεις, συνεργασία ή σχόλια: arionasorama@gmail.com