Ένοχοι μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου: Η νέα σχέση πολίτη - τράπεζας. Του Άρη Νότη

Πότε οι τράπεζες σταμάτησαν να μας εμπιστεύονται — και ποιος τις εμπιστεύεται αυτές;

Υπήρχε μια εποχή που η σχέση του πολίτη με την τράπεζα βασιζόταν σε μια απλή αρχή: της εμπιστοσύνης.

Κατέθετες τα χρήματά σου, τα φύλαγε και, όταν τα χρειαζόσουν, τα έπαιρνες πίσω. Χωρίς απολογίες. Χωρίς ανακρίσεις. Χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσεις γιατί θέλεις να χρησιμοποιήσεις τα δικά σου χρήματα.

Σήμερα, αυτή η σχέση μοιάζει να έχει ανατραπεί.

Εξηγήσεις και δικαιολογητικά 

Αν ζητήσεις να κάνεις μια σημαντική ανάληψη, είναι πιθανό να σου ζητηθεί να εξηγήσεις γιατί τη χρειάζεσαι, πού θα διαθέσεις τα χρήματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να προσκομίσεις και δικαιολογητικά.

Δεν έχει σημασία αν τα χρήματα προέρχονται από τον μισθό σου, από τις οικονομίες μιας ζωής ή από μια νόμιμη πώληση περιουσιακού στοιχείου.

Το μήνυμα που λαμβάνει ο πολίτης είναι ένα: πρώτα θα αποδείξεις ότι δεν κάνεις κάτι ύποπτο και μετά θα χρησιμοποιήσεις τα χρήματά σου.

Βεβαίως, οι τράπεζες επικαλούνται τη νομοθεσία για την καταπολέμηση του ξεπλύματος χρήματος και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.

Και πράγματι, οι νόμοι αυτοί υπάρχουν και επιβάλλουν συγκεκριμένες υποχρεώσεις.

Ύποπτοι μέχρι αποδείξεως του αντιθέτου 

Το ερώτημα όμως είναι άλλο.

Πότε αποφασίσαμε ως κοινωνία ότι ο ασφαλέστερος τρόπος για να εντοπίσουμε λίγους παραβάτες είναι να αντιμετωπίζουμε εκατομμύρια νομοταγείς πολίτες με καχυποψία;

Η λογική αυτή θυμίζει έναν κόσμο όπου όλοι θεωρούνται ύποπτοι μέχρι να αποδείξουν το αντίθετο.

Πρόκειται για μια φιλοσοφία που, όσο καλοπροαίρετος κι αν είναι ο σκοπός της, μεταβάλλει σταδιακά τη σχέση κράτους, τραπεζών και πολίτη.

Το πιο παράδοξο είναι ότι δεν μιλάμε για χρήματα που εμφανίστηκαν ξαφνικά. Μιλάμε για χρήματα που βρίσκονται ήδη στο τραπεζικό σύστημα.

Χρήματα που κατατέθηκαν νόμιμα, πέρασαν όλους τους απαιτούμενους ελέγχους και φορολογήθηκαν όπου έπρεπε.

Κι όμως, όταν έρθει η στιγμή να τα χρησιμοποιήσει ο ιδιοκτήτης τους, καλείται να αιτιολογήσει την απόφασή του.

Είναι δικά μου τα χρήματα;

Είναι δύσκολο να μη γεννηθεί το ερώτημα: αν χρειάζομαι την έγκριση ή την αποδοχή της τράπεζας για να χρησιμοποιήσω τα δικά μου χρήματα, πόσο δικά μου είναι στην πράξη;

Και εδώ ακριβώς αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα, γιατί η ερώτηση δεν σταματά στον πολίτη. Προχωρά αναπόφευκτα και στην ίδια την τράπεζα: ποιος ελέγχει εκείνη;

Είναι αξιοσημείωτο πως όσο αυστηρότερη γίνεται η τράπεζα απέναντι στον απλό καταθέτη, τόσο πιο χαλαρή φαίνεται η εποπτεία που ασκεί το κράτος επάνω της.

Ασυδοσία 

Ο πολίτης καλείται να δικαιολογήσει ως και το τελευταίο ευρώ που κατέθεσε ή ανέσυρε. 

Η τράπεζα, αντίθετα, καθορίζει μονομερώς προμήθειες, αλλάζει όρους λογαριασμών με μια απλή ανακοίνωση, επιβάλλει χρεώσεις που ελάχιστοι κατανοούν πλήρως, και σπανίως λογοδοτεί με τον ίδιο αυστηρό τρόπο που απαιτεί λογοδοσία από τον πελάτη της.

Οι επόπτες υπάρχουν, βεβαίως, τουλάχιστον στα χαρτιά. Υπάρχουν κεντρικές τράπεζες, υπάρχουν εποπτικές αρχές, υπάρχουν κανονισμοί.

Στην πράξη όμως, η σχέση κράτους και τραπεζικού συστήματος μοιάζει περισσότερο με συνεργασία παρά με έλεγχο.

Η σχέση με το κράτος 

Οι τράπεζες χρηματοδοτούν το κράτος αγοράζοντας ομόλογα. Το κράτος, με τη σειρά του, αποφεύγει να τις πιέσει υπερβολικά, γνωρίζοντας πόσο εξαρτημένη είναι η σταθερότητα της οικονομίας από τη σταθερότητα του τραπεζικού συστήματος.

Το αποτέλεσμα είναι μια σιωπηρή συνενοχή: το κράτος δανείζεται φερεγγυότητα από τις τράπεζες και οι τράπεζες δανείζονται εξουσία από το κράτος.

Ποιος ζημιώνεται;

Ο μεγάλος χαμένος σε αυτή τη συμφωνία είναι, όπως πάντα, ο απλός πολίτης, που δεν κάθεται σε καμία από τις δύο πλευρές του τραπεζιού.

Θυμηθείτε τις τραπεζικές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών. Θυμηθείτε πόσες φορές το κόστος των λαθών μετακυλίστηκε στον φορολογούμενο, ενώ τα κέρδη παρέμεναν ιδιωτικά.

Θυμηθείτε πόσο σπάνια είδαμε ουσιαστική τιμωρία για τραπεζικά στελέχη που οδήγησαν ιδρύματα σε κατάρρευση, ενώ ταυτόχρονα βλέπουμε καθημερινά απλούς καταθέτες να αντιμετωπίζονται σαν ύποπτοι εγκληματίες επειδή θέλησαν να κάνουν μια ανάληψη.

Η ασυμμετρία αυτή δεν είναι τυχαία. Είναι διαρθρωτική.

Αδιαφάνεια και αυθαιρεσία 

Το κράτος διαθέτει τα εργαλεία για να επιβάλει πραγματική διαφάνεια στις τράπεζες, όμως επιλέγει, συστηματικά, να τα χρησιμοποιεί με φειδώ.

Αντ' αυτού, μεταθέτει το βάρος της εποπτείας στον ίδιο τον πολίτη, μετατρέποντάς τον σε ακούσιο συνεργάτη στην καταπολέμηση του οικονομικού εγκλήματος, χωρίς όμως να του προσφέρει καμία αντίστοιχη εγγύηση απέναντι στην αυθαιρεσία του ίδιου του τραπεζικού συστήματος.

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η σταδιακή κανονικοποίηση αυτής της κατάστασης.

Όσο περισσότερο συνηθίζουμε να μας ζητούν εξηγήσεις για κάθε σημαντική οικονομική μας κίνηση, τόσο περισσότερο αποδεχόμαστε ότι η ιδιωτική μας ζωή αποτελεί αντικείμενο συνεχούς ελέγχου.

Κάποτε αυτό θα θεωρούνταν εξαίρεση.

Σήμερα παρουσιάζεται ως φυσιολογικό.

Αύριο ποιο θα είναι το επόμενο βήμα;

Μονομερής λογοδοσία 

Και όσο ο πολίτης συνηθίζει να λογοδοτεί, τόσο η τράπεζα συνηθίζει να μη λογοδοτεί. Η καχυποψία ρέει προς μία μόνο κατεύθυνση.

Η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται με εγκυκλίους ούτε κερδίζεται με ερωτηματολόγια. Χτίζεται όταν ο πολίτης αισθάνεται ότι αντιμετωπίζεται με σεβασμό και όχι ως πιθανός παραβάτης.

Όταν όμως κάθε σημαντική συναλλαγή συνοδεύεται από καχυποψία, ενώ η ίδια η τράπεζα λειτουργεί με σχεδόν ανεξέλεγκτη ελευθερία κινήσεων, η σχέση αυτή αρχίζει να διαβρώνεται από τα θεμέλιά της.

Και εδώ βρίσκεται ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος.

Όχι η ταλαιπωρία.

Όχι η γραφειοκρατία.

Αλλά η απώλεια της εμπιστοσύνης, διπλή αυτή τη φορά: του πολίτη προς την τράπεζα, αλλά και του πολίτη προς το ίδιο το κράτος που όφειλε να τον προστατεύει.

Νοσούντες θεσμοί 

Μια κοινωνία όπου οι πολίτες αισθάνονται ότι βρίσκονται διαρκώς υπό οικονομική επιτήρηση, ενώ ταυτόχρονα βλέπουν τις τράπεζες να λειτουργούν σχεδόν ανεξέλεγκτες, δύσκολα μπορεί να διατηρήσει μια υγιή σχέση με τους θεσμούς της.

Η καχυποψία γεννά καχυποψία. Και όταν ο πολίτης πάψει να εμπιστεύεται τις τράπεζες, θα αναζητήσει εναλλακτικούς τρόπους να προστατεύσει την οικονομική του αυτονομία.

Η ειρωνεία είναι ότι τα μέτρα που θεσπίστηκαν για να ενισχύσουν την ασφάλεια μπορεί τελικά να υπονομεύσουν το πολυτιμότερο στοιχείο πάνω στο οποίο στηρίζεται ολόκληρο το τραπεζικό σύστημα: την εμπιστοσύνη.

Ο ρόλος του κράτους 

Και η ειρωνεία διπλασιάζεται όταν η ίδια η αρχή που θα έπρεπε να εγγυάται αυτή την εμπιστοσύνη, το κράτος, επιλέγει να κοιτάζει αλλού όποτε πρόκειται για τις υπερβάσεις των τραπεζών.

Η καταπολέμηση του οικονομικού εγκλήματος είναι αναγκαία.

Η γενικευμένη καχυποψία απέναντι σε κάθε πολίτη, όμως, δεν μπορεί να αποτελεί το τίμημα μιας ελεύθερης κοινωνίας. 

Ούτε μπορεί να αποτελεί δικαιολογία για μια σιωπηρή ασυδοσία των τραπεζών, η οποία δεν λογοδοτεί με την ίδια αυστηρότητα που απαιτεί από τον καθένα μας.

Γιατί όταν ο νομοταγής άνθρωπος αρχίζει να αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει την αθωότητά του, ενώ ο θεσμός που τον ελέγχει δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα σε κανέναν, τότε δεν αλλάζει μόνο ο τρόπος λειτουργίας των τραπεζών.

Αλλάζει και η ίδια η σχέση του πολίτη με την ελευθερία του — και, πολύ περισσότερο, η σχέση του με ένα κράτος που, αντί να στέκεται φύλακας ανάμεσα στον πολίτη και την ισχύ των τραπεζών, φαίνεται να έχει επιλέξει τη θέση του θεατή.

---

Ο Άρης Νότης είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας και εκδότης του ηλεκτρονικού περιοδικού ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΕΥΕΞΙΑ. Με εξειδίκευση στην υπνοθεραπεία και τον νευρογλωσσικό προγραμματισμό, προσεγγίζει θέματα προσωπικής ανάπτυξης, ενώ παράλληλα παρουσιάζει συνεντεύξεις και ποικίλη ύλη που εμπνέει και ενημερώνει. Για συνεντεύξεις, συνεργασία ή σχόλια: arionasorama@gmail.com